Wprowadzenie do okresu Wielkiego Postu – ujęcie historyczne

Wprowadzenie do okresu Wielkiego Postu – ujęcie historyczne

Nazwa Quadragesima jest używana od wieków aż do dnia obecnego i oznacza czas przygotowania do Paschy. Biorąc jednak pod uwagę kolekty mszalne, dostrzegamy brak ścisłego określenia tego okresu. Treści w nich zawarte służą jedynie do wskazania, jakie znaczenie ma Post w życiu Kościoła. W modlitwach mszalnych możemy się również zetknąć z innymi nazwami czasu przygotowania do Wielkanocy. Są to:
A. ieiunium – jest terminem technicznym oznaczającym liturgiczny post
Kościoła i uwypuklający personalny charakter tego czasu.
B. annua exertitia – nazwa akcentuje coroczne przeżywanie przez Kościół czterdziestu dni.
C. devotio – termin ten służy oznaczeniu postu kościelnego, głównie jego publiczny i oficjalny charakter.
D. observatio – tego terminu używa się na oznaczenie Wielkiego Postu. Leon Wielki akcentuje ten termin jako kultyczny charakter okresu.

Zatem, terminy te zdradzają wyjątkowość tego czasu, jego coroczny obchód, charakter przygotowawczy do Paschy i związek z dziełem zbawienia. Wielki Post został ustanowiony przez Kościół i decyzję samego Boga: (zob. Mt 4,2; Mk 1,13; Łk 4, 1-2). Kuszenie Jezusa ukazuje, w jaki sposób Syn Boży ma być Mesjaszem w przeciwieństwie do tego, co proponuje Mu Szatan i co ludzie pragną Mu przypisać. Dlatego Chrystus zwyciężył kusiciela: „Nie takiego bowiem mamy arcykapłana, który by nie mógł współczuć naszym słabościom, lecz doświadczonego we wszystkim na nasze podobieństwo, z wyjątkiem grzechu” (Hbr 4,15). Kościół co roku przez czterdzieści dni Wielkiego Postu jednoczy się z tajemnicą Jezusa na pustyni. Dlatego zwłaszcza w okresie Wielkiego Postu, a przede wszystkim w Noc Paschalną, odczytuje się i przeżywa te wielkie wydarzenia historii zbawczej w „dzisiaj” swojej liturgii.
Czas czterdziestu dni, pełen jest symboliki starotestamentalnej. Bóg, widząc duchową sytuację śmiertelnych ludzi, ustanowił święty post, przez który leczy znużone serca; ten czas jest darem Boga wychodzącego naprzeciw człowieka potrzebującego duchowej pomocy. Bóg nam co roku pozwala przeżywać Post, daje wierzącym możliwość przynoszenia w darze duchowego wysiłku tych dni. Decyzja Kościoła i natchnienie Boże zbiegły się; w dłuższym rozwoju powstał coroczny czas przygotowania. Przykład Jezusa, który pościł i modlił się przez czterdzieści dni na pustyni, stały się wielkim pouczeniem dla wszystkich pokoleń wierzących. Chrystus nie tylko zachęcał do pokuty, lecz także dał jej przykład, gdy za grzechy wszystkich ludzi zawisł na krzyżu. Szczególnie w okresie Wielkiego Postu Kościół stawia nam przed oczy Chrystusa cierpiącego za nasze grzechy, ukazuje jego krzyż. Do pokuty wzywał Jan Chrzciciel, był on heroldem Chrystusa i miał za zadanie przygotować naród wybrany na przyjście Mesjasza. Ascetyczne ubranie i pożywienie związane były z wołaniem: „Przygotujcie drogę Panu, prostujcie ścieżki dla Niego” (Iz 40,3; Mt 3,3; Mk 1,3; Łk 3,4; J 1,23). Jego nauka była wezwaniem do pokuty, do zmiany postępowania i nowego stylu życia.
Historyczne odczytywanie Ewangelii, a jeszcze bardziej charakterystyczna dla Ojców Kościoła jedność obu Testamentów, wyrażająca się w chrystologicznej relekturze Ksiąg Starego Testamentu, pozwalają wywnioskować, że Chrystus pościł na pustyni czterdzieści dni. Równocześnie liczba czterdzieści przywoływała czterdziestodniowy deszcz i potop (zob. Rdz 7,4nn), pobyt Mojżesza na Synaju przez czterdzieści dni i nocy (zob. Wj 24, 18), czterdzieści lat przemierzania pustyni przez Izraela (zob. Joz 5,6), czterdzieści dni i nocy wędrował Eliasz na górę Horeb (zob. 1Krl 19,8), prorok Jonasz głosił zniszczenie Niniwy, gdy upłynie czterdzieści dni (zob. Jon 3,4), napastliwy Filistyn nękał Izraelitów przez czterdzieści dni, aż do zwycięskiego boju króla Dawida (zob. 1 Sm 17,16). Zatem liczba czterdzieści w Biblii jest zarezerwowana dla dzieł oczyszczenia i przygotowania, chociażby zdobycie Kanaanu i wejście do Ziemi Obiecanej.
Od Soboru Nicejskiego w 325 roku, Wielki Post obejmował czterdzieści dni. Na jego początku w Środę Popielcową czyniony jest obrzęd posypania głów popiołem. Po Ewangelii i stosownej homilii celebrans poświęca popiół sporządzony z palm zachowanych z poprzedniego roku. Głowy wiernych posypuje się popiołem w formie krzyża ze słowami: „Czyńcie pokutę i wierzcie Ewangelii" (Mt 1,15). Zwyczaj posypywania głów popiołem sięga wczesnego średniowiecza. Wtedy posypywano głowy grzesznikom w ramach obrzędów pokutnych, gdy wyprowadzano ich z kościoła. Od X w. zaczęto posypywać przy tej okazji również głowy wszystkim obecnym w kościele. Obrzędy pokuty publicznej zanikły, a posypywanie głów pozostało, jako trwały zwyczaj. Posypywanie głów popiołem powinno wstrząsnąć naszym sumieniem, pobudzić do przemiany. Mamy pokutować za swoje grzechy, ale także za przewinienia wszystkich najbliższych, całego narodu i ludzkości.
Stosowna modlitwa zwraca uwagę na ludzką przemijalność, nietrwałość, i podaje środek na zaskarbienie sobie wartości nieprzemijalnych przez czynienie pokuty i udział w tajemnicy wielkanocnej.
Trzy tematy dominują w liturgii Wielkiego Postu. Są to charakterystyczne tematy, które przewijają się w tekstach liturgicznych tego okresu. Należą do nich: pokuta, chrzest i męka Pańska.
Pokuta według starożytnej tradycji obejmuje modlitwę, post i jałmużnę. O aktach o charakterze pokutnym papież Leon Wielki (+ 461 r.) wypowiedział następujące zdanie: „Modlitwą utrzymuje się wiara nieskażoną, postem niewinne życie, jałmużną ducha miłości". Zdanie głębokie i praktyczne zarazem, które może stać się programem życia chrześcijańskiego w Wielkim Poście, a także poza nim.
Chrześcijanin w Wielkim Poście bardziej wpatrzony jest w Chrystusa niż zwykle i modli się gorliwiej tak prywatnie jak i we wspólnocie. W kościołach urządza się w tym czasie wspólne nabożeństwa modlitewne: Gorzkie Żale, Drogę krzyżową, rekolekcje parafialne. Wszystko to zmierza do pogłębiania wiary, do jej umocnienia, ponieważ jest ona podstawą pokoju wewnętrznego i podstawą pewności na chrześcijańskiej drodze życia.
Według tradycji post polegał na spożyciu jednego posiłku w ciągu dnia, na powstrzymywaniu się od pokarmów mięsnych i od wina (wszelkich napojów alkoholowych). W starożytności post był praktyką dobrowolną. Dopiero w średniowieczu przyjął charakter obowiązkowy. Teksty liturgiczne z postem łączą także jałmużnę. Jałmużna temperuje wybujały egoizm i dopomaga rozwijaniu się cnót miłości bliźniego.
Chrzest jest drugim głównym tematem liturgii wielkopostnej. Temat ten rozwijany w Wielkim Poście ma swoje uzasadnienie historyczne. Przez długie bowiem wieki okres Wielkiego Postu był czasem bezpośredniego przygotowania katechumenów do przyjęcia chrztu. W liturgii uwzględniano ich obecność przez dobór czytań biblijnych i innych tekstów. Katechumenat później zaniknął, ale teksty pozostały, przypominając wiernym konieczność odnawiania łaski chrztu św.
Odnowiona liturgia w dalszym ciągu zwraca uwagę w Wielkim Poście na
ducha chrztu. Jest to bowiem czas korygowania chrześcijańskiego życia — czas w szczególny sposób przeznaczony na nawracanie się. Stąd liturgia wielkopostna wciąż pobudza wiernych do odnawiania łaski chrztu św. i przymierza zawartego z Bogiem, do wspólnoty z Chrystusem, przez opuszczenie dróg grzechu, do zadośćuczynienia za popełnione winy.
Temat Męki Pańskiej w liturgii wielkopostnej obejmuje właściwie tylko Wielki Tydzień. W pobożności ludowej natomiast temat ten wysunął się na pierwsze miejsce i objął cały Wielki Post. Przejawiało się to w nabożeństwach Drogi Krzyżowej (od początku XVIII w.), w Gorzkich Żalach (od końca XVII w.), w kazaniach pasyjnych (od XIII w.), w pieśniach nabożnych o męce Pańskiej (od XVII w.), szczególnie obfitych w okresie baroku.
Rozwój liturgii doprowadził do tego, że w VIII w. wszystkie dni powszednie Wielkiego Postu miały swoje formularze mszalne. Pozostały one w mszale do dnia dzisiejszego. W sumie stanowią bogactwo treści teologiczno-liturgicznych. Poszczególne formularze mszalne tego okresu są swego rodzaju katechezą, przeważnie o treści etycznej. Było to podyktowane przygotowaniem kandydatów do chrztu, pouczeniem pokutników i pogłębianiem wiary i postaw moralnych u wszystkich wiernych chrześcijan.
Łączenie się z boleściami Chrystusa znalazło także swój wyraz w opuszczeniu radosnego „Alleluja” w liturgii. Stało się to na przełomie V/VI wieku. Miejsce „Alleluja” zajął śpiew zwany tractus (łac. traho – ciągnę). Był to śpiew wersetów psalmicznych według dawnych, bardzo prostych melodii. W obecnej odnowionej liturgii wykonuje się śpiew przed Ewangelią. Niech ta intelektualna charakterystyka Wielkiego Postu posłuży wszystkim nam do godnego przeżycia tego pięknego czasu. Są to nasze korzenie i zręby wiary w których przyszło nam żyć, kontynuując tradycje naszych przodków.

 [1] 

Powrót

Święta

Niedziela, XXIX Tydzień zwykły Rok A, I Dwudziesta dzi

Liturgia słowa

Czytania:

  • Ewangelia:

Licznik

Liczba wyświetleń strony:
42829

Dzisiaj jest

niedziela,
22 października 2017

(295. dzień roku)

Zegar